इतिहास गर्दीने बदललेला नाही; तो नेहमीच थोड्या सजग माणसांच्या शांत निर्णयांनी घडलेला आहे.

माणसामाणसांत विष पेरणारे इतिहासातही होते, वर्तमानातही आहेत आणि भविष्यातही असतील. क्षेत्र बदलते, काळ बदलतो, साधने बदलतात; पण माणसाला माणसापासून तोडण्याची वृत्ती मात्र बदलत नाही. आज प्रश्न इतकाच आहे की आपण त्या विषारी प्रवाहाबरोबर वाहायचे की स्वतःचा विवेक जागा ठेवून वेगळा रस्ता तयार करायचा. 

हा निर्णय कोणताही नेता, धर्मग्रंथ किंवा घोषणा घेऊ शकत नाही; तो प्रत्येकाने स्वतःच्या अंतःकरणात घ्यावा लागतो.

माणसाच्या इतिहासाचा मागोवा घेतला, तर एक अस्वस्थ करणारे पण निर्विवाद सत्य वारंवार समोर येते. सत्ता असो वा धर्म, जात असो वा भाषा, विचारधारा असो वा पैसा, किंवा केवळ फुगलेला अहंकार, कारणे बदलत राहतात; पण द्वेष पसरवण्याची पद्धत कायम तीच राहते. ती काळानुसार अधिक चकचकीत होते, अधिक नियोजित होते आणि म्हणूनच अधिक धोकादायक बनते. आज विष उघडपणे दिले जात नाही; ते भावनांच्या मधात मिसळून पाजले जाते.

असे लोक समाजात टिकतात, कारण त्यांची खरी ताकद त्यांच्या भाषणात नसते, तर आपल्या दुर्बलतेत असते. आपली भीती, असुरक्षितता, आळस आणि विचार न करण्याची सवय, हीच त्यांच्या यशाची जमीन असते. जेव्हा माणूस स्वतः विचार करणे थांबवतो, प्रश्न विचारण्याची हिंमत सोडतो, तेव्हा तो सहजपणे कोणाच्याही हातातील बाहुला बनतो. मग शब्दांना तलवारीचे धार येते, भावनांना स्फोटकांचे स्वरूप येते आणि माणूस माणसाविरुद्ध उभा राहतो, हेही कळत नाही.

इतिहास याचा साक्षीदार आहे. अशा प्रवृत्तींनी क्षणिक विजय मिळवले आहेत. गर्दी उभी राहिली, घोषणा आकाश फाडून गेल्या, रक्त सांडले. पण त्या विजयांचे पुढे काय झाले? द्वेषावर उभ्या राहिलेल्या सत्ता, संघटना आणि विचारसरणी फार काळ टिकल्या नाहीत. कारण द्वेष हा कधीच बांधणीचा पाया नसतो. तो समाजाला उंच नेत नाही; तो समाजाला आतून पोखरतो, थकवतो आणि शेवटी कोसळवतो.

इथेच खरा प्रश्न उभा राहतो. अशा वातावरणात सामान्य माणसाने काय करायचे? बहुमताच्या गोंगाटात आपला विवेक गहाण ठेवायचा? “सगळेच करत आहेत.” या सबबीखाली स्वतःची जबाबदारी झटकायची? की थोडा थांबून, स्वतःकडे आरसा धरून, एक कठीण पण आवश्यक प्रश्न विचारायचा, हा रस्ता खरंच माझा आहे का.?

वेगळा रस्ता निवडणे सोपे नसते. तो रस्ता एकाकी असतो. तिथे टाळ्या नसतात, पुष्पहार नसतात; उलट उपहास असतो, उपेक्षा असते आणि कधी थेट विरोधही असतो. पण तोच रस्ता माणसाला माणूस म्हणून जिवंत ठेवतो. कारण वेगळा रस्ता म्हणजे पलायन नव्हे; तो सजगतेचा, जबाबदारीचा आणि नैतिक धैर्याचा मार्ग असतो. त्या मार्गावर चालणारा माणूस द्वेषाला स्पष्ट नकार देतो, पण अन्यायासमोर मूकसंमती देत नाही. तो भांडण टाळतो, पण सत्यापासून पळ काढत नाही.

प्रबोधन इथे केवळ शब्दांचा खेळ राहत नाही, तर जीवनाची दिशा ठरवणारी प्रक्रिया ठरते. प्रबोधन म्हणजे व्यासपीठावर उभे राहून केलेली भाषणे नव्हेत किंवा अवघड शब्दांची पेरणी नव्हे. प्रबोधन म्हणजे माणसाच्या मनात प्रश्नांची ज्योत पेटवणे. “मला हे का सांगितले जात आहे?”, “यामागचा हेतू काय आहे?”, “याचा फायदा कोणाला होणार आहे?” असे साधे प्रश्न जर समाजाने विचारायला सुरुवात केली, तर विष पेरणाऱ्यांची दुकाने आपोआप बंद पडतात.

प्रेरणाही कुठून बाहेरून आयात करावी लागत नाही. ती आपल्या आतच सुप्त अवस्थेत असते. एखाद्या अन्यायाविरुद्ध शांतपणे उभे राहण्याचे धैर्य, एखादी अफवा पुढे न ढकलण्याचा संयम, आणि एखाद्या माणसाला त्याच्या जातीत, धर्मात किंवा विचारधारात अडकवण्याऐवजी त्याच्या माणुसकीत पाहण्याची दृष्टी, हीच खरी प्रेरणा आहे. या कृती कदाचित लहान वाटतील, पण त्यांचे पडसाद समाजाच्या खोल थरांपर्यंत पोहोचतात.

आजचा काळ प्रचंड वेगाचा आहे. माहितीचा महापूर आहे, पण समजुतीचा दुष्काळ तितकाच तीव्र आहे. अशा काळात वेगळा रस्ता निवडणे म्हणजे स्वतःला थोडे थांबवणे, विचारांना वेळ देणे आणि भावनांवर विवेकाची लगाम ठेवणे. हे कठीण आहे, कारण प्रवाहाच्या विरुद्ध पोहावे लागते; पण अशक्य नाही, कारण इतिहास नेहमीच अशाच थोड्या लोकांनी बदलला आहे.

शेवटी निर्णय आपल्या हातात आहे. आपण विष पेरणाऱ्यांच्या मागे वाहत जाणार का, की माणुसकी, समजूत आणि संवादाचा वेगळा रस्ता स्वतः तयार करणार? इतिहासाने वारंवार दाखवून दिले आहे की बदल गर्दीतून जन्माला येत नाही; तो नेहमी काही सजग, धैर्यवान आणि विचारशील माणसांमधूनच उगम पावतो. प्रश्न एवढाच आहे, त्या माणसांमध्ये आपण स्वतःला सामील करणार आहोत का?

धन्यवाद मित्रांनो.. 🙏

- विचार संकलन, लेखन आणि संपादन.. ✍️

आपलाच एक वैचारिक स्नेहीं मित्र.. 

🎓 #विद्यार्थीमित्र प्रा. रफीक शेख

The Radical Humanist..

साहित्यप्रेमी | विवेकवादी | समाजमाध्यमकार

🔰 The Spirit of Zindagi Foundation..

"मानवी सामर्थ्याला जागवणारं प्रेरणेचं क्षितिज..!"

Inspire | Educate | Empower | Excel

🔰डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम विद्यार्थी फाउंडेशन..

"Nurturing Potential Through Education"

शिक्षण | सेवा | प्रेरणा | प्रबोधन | सामाजिकता | संशोधन