विवेकाचा दीप : पंडित जवाहरलाल नेहरू आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनाची राष्ट्रघडण..

विवेकाचा दीप : पंडित जवाहरलाल नेहरू आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनाची राष्ट्रघडण..

#विवेकाचे दीपस्तंभ – लेखमाला : लेख क्र. 62

इतिहासाच्या प्रत्येक वळणावर समाजाला दोन मार्ग दिसतात..एक मार्ग श्रद्धेच्या अंधाऱ्या गुहेकडे नेणारा आणि दुसरा विवेकाच्या प्रकाशाकडे उघडणारा. भारतासारख्या प्राचीन परंपरेच्या देशासमोर स्वातंत्र्यानंतर हा प्रश्न अधिक तीव्रतेने उभा राहिला होता.. हा देश भावनांवर चालणार की बुद्धीवर उभा राहणार?

या निर्णायक क्षणी पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी भारताच्या हातात दिली ती वैज्ञानिक दृष्टिकोनाची मशाल Scientific Temper..

नेहरूंसाठी विज्ञान ही केवळ प्रयोगशाळेतील साधनांची मांडणी नव्हती; ती होती विचारांची शिस्त, प्रश्न विचारण्याची धैर्यशील वृत्ती आणि सत्यापर्यंत पोहोचण्याची निष्ठा. त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले होते की विज्ञान म्हणजे अंधश्रद्धेचा विरोध, कर्मकांडावर प्रश्नचिन्ह आणि परंपरेची विवेकबुद्धीने चिकित्सा.

म्हणूनच नेहरूंचा Scientific Temper हा केवळ वैज्ञानिकांचा अजेंडा नव्हता; तर तो संपूर्ण समाजाचा संस्कार होता.

पंडित जवाहरलाल नेहरू (1889–1964) हे भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील अग्रगण्य नेते, आधुनिक भारताचे शिल्पकार आणि स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान होते. त्यांचा जन्म 14 नोव्हेंबर 1889 रोजी अलाहाबाद (आताचे प्रयागराज) येथे झाला. वडील पंडित मोतीलाल नेहरू हे नामवंत वकील व राष्ट्रीय काँग्रेसचे नेते होते. पंडित जवाहरलाल नेहरूंचे शिक्षण इंग्लंडमध्ये झाले.. त्यांनी केंब्रिज विद्यापीठ आणि लंडनच्या इनर टेंपल येथे शिक्षण घेतले. पाश्चिमात्य विज्ञान, मानवतावाद आणि समाजवादी विचारधारेचा त्यांच्या वैचारिक जडणघडणीवर खोल परिणाम झाला. 27 मे 1964 रोजी त्यांचे निधन झाले.

स्वातंत्र्यलढ्यात नेहरू महात्मा गांधींचे निकटवर्तीय सहकारी होते. असहकार, सविनय कायदेभंग आणि भारत छोडो आंदोलनात त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला आणि अनेकदा कारावास भोगला. 1947 ते 1964 या कालावधीत पंतप्रधान म्हणून त्यांनी भारताची पायाभरणी केली. लोकशाही, धर्मनिरपेक्षता, समाजवाद आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन (Scientific Temper) ही मूल्ये त्यांनी राज्यकारभाराची चौकट बनवली. 

शिक्षण, विज्ञान, उद्योग आणि सार्वजनिक क्षेत्र यांना प्राधान्य देत त्यांनी आयआयटी, एम्स, वैज्ञानिक संशोधन संस्था आणि मोठी धरणे उभारण्यास चालना दिली.

नेहरूंचे ऐतिहासिक महत्त्व केवळ राजकीय नेतृत्वापुरते मर्यादित नाही; तर ते आधुनिक, विवेकनिष्ठ आणि मानवकेंद्री भारताचे वैचारिक मार्गदर्शक होते. परराष्ट्र धोरणात अलिप्ततावाद (Non-Alignment) मांडून त्यांनी भारताला स्वतंत्र जागतिक ओळख मिळवून दिली. “Discovery of India” सारख्या ग्रंथांतून त्यांनी भारतीय संस्कृतीकडे विवेकपूर्ण दृष्टी दिली. त्यामुळे पंडित नेहरू हे केवळ एका युगाचे नेते नव्हते, तर पुढील पिढ्यांसाठी विवेक, विज्ञान आणि लोकशाहीचा दीप पेटवणारे दूरदर्शी राष्ट्रनिर्माते ठरले.

स्वातंत्र्योत्तर भारत दारिद्र्य, अज्ञान, जातीय विषमता आणि धार्मिक कर्मकांडांच्या ओझ्याखाली दबलेला होता. अशा वेळी भावनांना खतपाणी घालणे सोपे होते, पण नेहरूंनी निवडला तो कठीण मार्ग बुद्धीचा, तर्काचा आणि विज्ञानाचा. त्यांनी जाणले होते की भूक, रोग, अज्ञान आणि मागासलेपण यांची उत्तरं मंत्र-तंत्रात नाहीत; तर ती उत्तरं आहेत विज्ञानात, शिक्षणात आणि मानवी विवेकात.

नेहरूंनी उभारलेल्या वैज्ञानिक संस्था म्हणजे केवळ इमारती नव्हत्या; त्या होत्या भविष्याची बीजं. आयआयटी, एम्स, सीएसआयआर, अणुऊर्जा आयोग, मोठी धरणं या सर्वांमागे एकच तत्त्वज्ञान होते..भारताचा उद्धार श्रद्धेने नव्हे, तर विज्ञानाने होईल.

धरणांना त्यांनी “आधुनिक भारताची देवळं” म्हटले, कारण त्यांच्या मते माणसाचे कल्याण हेच खरे धर्मकार्य होते.

नेहरू धर्मविरोधी नव्हते, पण धर्मांधतेचे कट्टर विरोधक होते. श्रद्धा ही वैयक्तिक बाब असू शकते; परंतु राज्यकारभार आणि समाजरचना विवेकावरच उभी राहिली पाहिजे हा त्यांचा ठाम आग्रह होता. परंपरेचा आदर करावा, पण आंधळे अनुकरण करू नये; प्रश्न विचारणं हे पाप नव्हे, तर प्रगतीचं लक्षण आहे हा संदेश त्यांनी सातत्याने दिला.

भारतीय संविधानातील कलम 51A (h) ही तरतूद नेहरूंच्या विचारांची शाश्वत साक्ष आहे. वैज्ञानिक दृष्टिकोन, मानवतावाद आणि सुधारण्याची वृत्ती विकसित करणं हे नागरिकांचं कर्तव्य मानलं गेलं, ही बाब जगातील फार थोड्या संविधानांत आढळते. याचा अर्थ स्पष्ट आहे..

" भारताचा नागरिक हा श्रद्धेचा गुलाम नव्हे, तर विवेकाचा वाहक असावा."

लोकशाहीविषयी नेहरूंचा दृष्टिकोनही वैज्ञानिकच होता. भावनांनी भारलेली जनता सहज फसवली जाते, पण विवेकशील नागरिक सत्तेला प्रश्न विचारतो. म्हणूनच नेहरूंनी शिक्षण, विज्ञान आणि मुक्त विचार यांना लोकशाहीचे आधारस्तंभ मानले. Scientific Temper शिवाय लोकशाही अंध होते आणि अंध लोकशाही हुकूमशाहीकडे झुकते हा त्यांचा इशारा आजही तितकाच सत्य आहे.

आजच्या काळात, जेव्हा अफवा सत्याची जागा घेत आहेत, अंधश्रद्धा विज्ञानाला आव्हान देत आहेत आणि भावनिक उन्माद विवेकावर मात करत आहे, तेव्हा नेहरूंचा वैज्ञानिक दृष्टिकोन अधिकच प्रासंगिक ठरतो. तो आपल्याला शिकवतो की प्रश्न विचारणं म्हणजे राष्ट्रद्रोह नव्हे; उलट, तो राष्ट्रप्रेमाचा सर्वोच्च प्रकार आहे.

नेहरूंचा Scientific Temper म्हणजे माणसाला केंद्रस्थानी ठेवणारी विचारधारा, जिथे देव नव्हे, तर माणूस महत्त्वाचा आहे; जिथे चमत्कार नव्हे, तर कारण शोधलं जातं; जिथे अंधाराला शिव्या दिल्या जात नाहीत, तर दिवा पेटवला जातो.

पंडित जवाहरलाल नेहरू हे केवळ भारताचे पहिले पंतप्रधान नव्हते; ते भारताच्या विवेकबुद्धीचे शिल्पकार होते. त्यांनी दाखवलेला मार्ग हा सत्ता मिळवण्याचा नव्हता, तर समाज घडवण्याचा होता. आजही भारताला जर खऱ्या अर्थाने प्रगत, समतावादी आणि मानवकेंद्री राष्ट्र व्हायचं असेल, तर नेहरूंच्या वैज्ञानिक दृष्टिकोनाची मशाल आपल्या हातात घेणं अपरिहार्य आहे.

कारण शेवटी प्रश्न एवढाच आहे, " आपण श्रद्धेच्या अंधारात राहणार आहोत की विवेकाच्या प्रकाशात जगणार आहोत?"

आजचा काळ हा माहितीचा नसून अविवेकाचा महापूर घेऊन आलेला काळ आहे. अफवा सत्यासारख्या पसरतात, श्रद्धा प्रश्नांवर मात करतात आणि भावनिक उन्माद बुद्धीला गिळून टाकतो. अशा काळात नेहरूंचा Scientific Temper हा इतिहासातील अध्याय नसून आजच्या समाजासाठी तातडीची गरज आहे. कारण ज्या समाजात प्रश्न विचारण्याची भीती निर्माण होते, त्या समाजाचं भविष्य अंधाराकडे झुकू लागतं. 

नेहरू आपल्याला शिकवतात की, " विचार करणारा नागरिक हा व्यवस्थेसाठी धोका नसतो; तर तोच लोकशाहीचा खरा आधारस्तंभ असतो."

आज जेव्हा विज्ञानाला धर्माशी भिडवलं जातं, विवेकाला देशद्रोह ठरवलं जातं आणि अंधश्रद्धेला संस्कृतीचं लेबल दिलं जातं, तेव्हा नेहरूंचा आवाज अधिक स्पष्ट ऐकू येतो, “श्रद्धा ठेवा, पण बुद्धी बंद करू नका.” वैज्ञानिक दृष्टिकोन म्हणजे देवाचा नकार नव्हे, तर माणसाच्या दुःखावर उपाय शोधण्याची निष्ठा आहे. 

प्रश्न विचारणं ही उद्धटपणाची नव्हे, तर प्रगतीची पहिली पायरी आहे..ही जाणीव समाजात रुजवणं हेच नेहरूंच्या विचारांचं खरे स्मरण ठरेल.

म्हणूनच आज नेहरूंना केवळ पुतळ्यांत, जयंतीत किंवा पाठ्यपुस्तकांत मर्यादित ठेवणं हा त्यांच्या विचारांचा अपमान ठरेल. नेहरू जिवंत ठेवायचे असतील, तर विवेक जिवंत ठेवावा लागेल. वैज्ञानिक दृष्टिकोनाची मशाल हातात घेऊन अंधाराला दोष न देता प्रकाश पेटवावा लागेल. कारण शेवटी राष्ट्र मोठं होत नाही घोषणांनी, ते घडतं विचारांनी. आणि तो विचार नेहरूंनी दिला आहे- विवेकाचा, विज्ञानाचा आणि माणूसपणाचा..

धन्यवाद, मित्रांनो..🙏

(टीप : वरील लेख हा विविध मुक्त स्रोतांतील माहिती संकलित करून सादर केलेला संशोधित स्वरूप आहे.)

-विचार संकलन आणि संपादन..✍️

🎓 #विद्यार्थीमित्र प्रा. रफीक शेख

The Radical Humanist..

साहित्यप्रेमी | विवेकवादी | समाजमाध्यमकार

🔰 The Spirit of Zindagi Foundation..

"मानवी सामर्थ्याला जागवणारं प्रेरणेचं क्षितिज..!"

Inspire | Educate | Empower | Excel

🔰डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम विद्यार्थी फाउंडेशन..

"Nurturing Potential Through Education"

शिक्षण | सेवा | प्रेरणा | प्रबोधन | सामाजिकता | संशोधन

#JawaharlalNehru #PanditNehru #ScientificTemper #VivekachaDeep #VivekacheDipstambh #Article62 #ModernIndia #NationBuilding #RationalThinking #ScientificOutlook #Vivekवाद #विवेकवादी #वैज्ञानिकदृष्टिकोन #अंधश्रद्धाविरोध #प्रश्नविचारा #Humanism #Democracy #SecularIndia #ConstitutionalValues #Article51Ah #लोकशाही #मानवतावाद #विज्ञाननिष्ठा #ReasonOverFaith #FightSuperstition #IndiaOfIdeas #ProgressiveIndia #SocialReform #EducationalRevolution #IITs #AIIMS #ModernTemples #NonAlignment #DiscoveryOfIndia #IntellectualLegacy #RationalIndia #ThinkIndia #SpeakTruth #QuestionEverything #AwakenedMinds #SocialAwareness #Prabodhan #वैचारिकलेखन #प्रेरणादायीलेखन #समाजप्रबोधन #विद्यार्थीमित्र #RafiqueShaikh #TheRadicalHumanist #spiritofzindagi #InspireEducateEmpower #apjabdulkalamfoundation