“ देव शोधण्यापेक्षा माणूस घडवा आणि माणूस घडवण्यासाठी विवेक जागा ठेवा. ”

🎓 विवेकाचा शहीद : नरेंद्र दाभोळकर आणि अंधश्रद्धेविरुद्धचा ऐतिहासिक संघर्ष...

#विवेकाचे दीपस्तंभ – लेखमाला : लेख क्र. 61

इतिहासाच्या प्रत्येक वळणावर समाजाला दोन प्रकारचे लोक भेटत असतात..एक जे अंधाराशी जुळवून घेतात आणि दुसरे जे त्या अंधारात प्रकाशाची मशाल पेटवतात. नरेंद्र दाभोळकर हे दुसऱ्या प्रकारातील होते. त्यांनी तलवार उचलली नाही, सत्ता हस्तगत केली नाही, धर्म स्थापला नाही; त्यांनी उचलला तो प्रश्न, पेटवला तो विवेक, आणि रुजवली ती मानवी बुद्धीवर विश्वास ठेवणारी चळवळ.

भारतीय समाज शतकानुशतके श्रद्धा, परंपरा आणि देवभोळेपणाच्या नावाखाली चालत आलेला आहे. पण जिथे श्रद्धा विवेकाला गिळते, जिथे देवाच्या नावाखाली माणसाचा अपमान होतो, जिथे भीतीचा वापर करून शोषण केलं जातं..तिथे धर्म राहत नाही, उरतो तो अंधार. नरेंद्र दाभोळकरांनी हाच अंधार ओळखला आणि त्याला थेट आव्हान दिलं.

नरेंद्र अच्युत दाभोळकर हे आधुनिक भारतातील एक अग्रगण्य विवेकवादी विचारवंत, समाजसुधारक आणि अंधश्रद्धा निर्मूलन चळवळीचे प्रमुख नेतृत्व होते. त्यांचा जन्म 5 नोव्हेंबर 1945 रोजी महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यात झाला. व्यवसायाने ते एम.बी.बी.एस. डॉक्टर होते; मात्र वैयक्तिक आयुष्याच्या सुरक्षित चौकटीत न अडकता त्यांनी आपले संपूर्ण जीवन समाजप्रबोधनासाठी अर्पण केले. 1989 साली त्यांनी “महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती (अंनिस)”ची स्थापना करून अंधश्रद्धा, भोंदूपणा, चमत्कारांचा बाजार आणि धार्मिक भीतीच्या आधारे होणाऱ्या शोषणाविरोधात संघटित लढ्याची मुहूर्तमेढ रोवली.

#नरेंद्र_दाभोळकरांचा कार्यकाल साधारणपणे 1980 ते 2013 या काळात विशेष प्रभावी राहिला. या कालावधीत त्यांनी गावोगावी व्याख्याने, प्रत्यक्ष प्रात्यक्षिके, लेखन आणि संवादाच्या माध्यमातून वैज्ञानिक दृष्टिकोन समाजात रुजवण्याचा प्रयत्न केला. त्यांचा संघर्ष धर्माविरुद्ध नव्हता, तर धर्माच्या नावाखाली चालणाऱ्या अंधश्रद्धा आणि अमानवी प्रथांविरुद्ध होता. अंधश्रद्धा ही केवळ अज्ञान नसून ती शोषणाची संरचित व्यवस्था आहे, हे त्यांनी निर्भीडपणे मांडले. याच भूमिकेतून त्यांनी अंधश्रद्धा व जादूटोणा विरोधी कायद्यासाठी जवळपास वीस वर्षांचा संघर्ष केला.

20 ऑगस्ट 2013 रोजी पुणे येथे सकाळच्या वेळेस त्यांची गोळ्या घालून हत्या करण्यात आली. ही घटना भारतीय विवेकवादी चळवळीच्या इतिहासातील एक काळा दिवस ठरली. मात्र त्यांच्या हत्येनंतरच महाराष्ट्रात अंधश्रद्धा निर्मूलन कायदा मंजूर झाला, हे त्यांच्या ऐतिहासिक महत्त्वाचे प्रतीक मानले जाते. नरेंद्र दाभोळकरांचे स्थान इतिहासात “विवेकाचे शहीद” म्हणून अढळ आहे..कारण त्यांनी प्रश्न विचारण्याचा अधिकार, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि मानवी स्वातंत्र्य यासाठी आपले जीवन पणाला लावले.

#अंधश्रद्धा : अज्ञान नव्हे, शोषणाची यंत्रणा..

नरेंद्र दाभोळकरांचे मूलभूत तत्त्व स्पष्ट होते, " अंधश्रद्धा ही केवळ अज्ञानाची उपज नाही; ती सत्तेची, शोषणाची आणि भीतीवर उभारलेली व्यवस्था आहे."

भानामती, करणी, अंगात येणं, चमत्कार, तथाकथित बाबा-बुवा हे सगळं लोकांच्या दुःखावर उभं राहिलेलं उद्योगजगत आहे. गरिबी, आजार, असुरक्षितता, अज्ञान यांचा फायदा घेऊन माणसाला देवाच्या नावाखाली गुलाम केलं जातं.

#नरेंद्र_दाभोळकरांनी निर्भीडपणे सांगितलं,

“जर देव माणसाला वाचवू शकत असेल, तर मग बुवाला मधे कशाला?”

हा प्रश्न विचारण्याचं धाडसच त्यांची खरी क्रांती होती.

#विवेकाची लोकचळवळ : अंनिसचा प्रवास..

1989 मध्ये स्थापन झालेली महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती (अंनिस) ही संस्था नव्हे, तर विवेक जागवणारी लोकशाळा होती...दाभोळकरांनी अंधश्रद्धेविरुद्ध लढा कधीही उपहासाने किंवा अहंकाराने लढला नाही. त्यांनी समजावलं, उलगडलं, प्रयोग करून दाखवले, प्रश्न विचारायला शिकवलं.

गावोगावी व्याख्यानं, रस्त्यावर चमत्कारांची पोलखोल, शाळा-महाविद्यालयांत वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा संवाद हा लढा माणसाच्या मेंदूसाठी होता, देवाच्या विरोधात नव्हता.

त्यांनी ठामपणे स्पष्ट केलं, 

“ आमचा संघर्ष धर्माशी नाही, अंधश्रद्धेशी आहे. ”

#कायदा नव्हे, तर सामाजिक जाणीव महत्त्वाची..

नरेंद्र दाभोळकरांना कायद्याचं महत्त्व माहीत होतं, पण त्यांना हेही ठाऊक होतं की कायदा भीतीने पाळला जातो, तर विवेक समजून स्वीकारला जातो. तरीही अंधश्रद्धेच्या नावाखाली होणाऱ्या अत्याचारांना थांबवण्यासाठी त्यांनी अंधश्रद्धा व जादूटोणा विरोधी कायद्याचा आग्रह धरला.वीस वर्षे संघर्ष, उपहास, धमक्या, राजकीय दुर्लक्ष..सगळं सहन करूनही त्यांनी माघार घेतली नाही.

दुर्दैवाने, हा कायदा त्यांच्या हत्येनंतरच मंजूर झाला. हा कायदा केवळ सरकारी कागद नव्हता; तो एका विवेकवादी माणसाच्या रक्ताने लिहिलेला दस्तऐवज होता.

#हत्या : शरीराची, विचारांची नाही..

20 ऑगस्ट 2013 रोजी सकाळच्या शांततेत नरेंद्र दाभोळकरांवर गोळ्या झाडल्या गेल्या. त्या गोळ्या एका व्यक्तीवर नव्हत्या,

त्या गोळ्या होत्या प्रश्न विचारण्याच्या अधिकारावर,विवेकावर,

वैज्ञानिक दृष्टिकोनावर..

पण इतिहास साक्षी आहे, विचारांना गोळ्या लागत नाहीत.

शरीर पडतं, पण विचार उभा राहतो. दाभोळकर गेले, पण दाभोळकरवाद जिवंत राहिला.

#आजचा प्रश्न : आपण कुठे उभे आहोत?

आजही चमत्कार सुरू आहेत, अघोरी प्रथा टिकून आहेत, आणि प्रश्न विचारणाऱ्यांवर संशय घेतला जातो.आजही विवेकवादी माणूस “धर्मविरोधी” ठरवला जातो..

म्हणूनच दाभोळकर आज अधिक गरजेचे आहेत.

#नरेंद्र_दाभोळकर आपल्याला हे शिकवून गेले,

🔹 श्रद्धा ठेवा, पण प्रश्नही विचारा..

🔹 परंपरा जपा, पण विवेक गहाण ठेवू नका..

🔹 देवावर विश्वास ठेवा, पण माणसावर शंका करू नका..

#विवेक हेच खरे अभिवादन..

नरेंद्र दाभोळकर हे केवळ अंधश्रद्धाविरोधी कार्यकर्ते नव्हते; ते माणूस घडवणारे शिक्षक होते.त्यांना खरी श्रद्धांजली म्हणजे, त्यांचा फोटो लावणं नाही, तर त्यांच्या प्रश्नांना पुढे नेणं आहे.

ज्या दिवशी सामान्य माणूस भीतीपेक्षा बुद्धीवर विश्वास ठेवेल, ज्या दिवशी श्रद्धा विवेकाशी मैत्री करेल,त्या दिवशी दाभोळकर खऱ्या अर्थाने जिवंत होतील.

 “ देव शोधण्यापेक्षा माणूस घडवा आणि माणूस घडवण्यासाठी विवेक जागा ठेवा. ”

धन्यवाद, मित्रांनो..🙏

(टीप : वरील लेख हा विविध मुक्त स्रोतांतील माहिती संकलित करून सादर केलेला संशोधित स्वरूप आहे.)

-विचार संकलन आणि संपादन..✍️

🎓 #विद्यार्थीमित्र प्रा. रफीक शेख

The Radical Humanist..

साहित्यप्रेमी | विवेकवादी | समाजमाध्यमकार

🔰 The Spirit of Zindagi Foundation..

"मानवी सामर्थ्याला जागवणारं प्रेरणेचं क्षितिज..!"

Inspire | Educate | Empower | Excel

🔰डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम विद्यार्थी फाउंडेशन..

"Nurturing Potential Through Education"

शिक्षण | सेवा | प्रेरणा | प्रबोधन | सामाजिकता | संशोधन

#NarendraDabholkar #DrNarendraDabholkar #VivekachaShaheed #RationalistOfIndia

#AntiSuperstitionMovement #AndhshraddhaNirmulan #MANS #Annis#ScientificTemper #ScientificThinking #questionauthority #Vivek #Reason #Humanism #RadicalHumanist #IndianSocialReformers #ModernIndia #SocialAwakening #FightAgainstSuperstition #BlackMagicAct #AntiBlackMagicLaw #FreedomOfThought #FreedomToQuestion #ConstitutionalValues

#RationalIndia #ProgressiveIndia #EnlightenedSociety

#विवेकाचेदीपस्तंभ #लेखमाला #लेखक्र61 #नरेंद्रदाभोळकर #विवेकाचाशहीद #अंधश्रद्धानिर्मूलन #विवेकवाद #विज्ञाननिष्ठा #मानवतावाद #अंधश्रद्धाविरोधीचळवळ #भोंदूबाबांविरोधात

#प्रश्नविचारण्याचाधैर्य #विचारस्वातंत्र्य #श्रद्धाआणिविवेक #समाजप्रबोधन#वैचारिकलेखन #प्रबोधनात्मकलेख #प्रेरणादायीविचार#सामाजिकसुधारणा #सचेतसमाज #भीतीविरुद्धबुद्धी #मानवीस्वातंत्र्य #विवेकजागवा #विचारांचीक्रांती