" कालसुसंगतता, विवेकशील विचार, विज्ञाननिष्ठ दृष्टी, बौद्धिक सहचर्य, बदल स्वीकारण्याची क्षमता आणि द्वंद्वात्मक विचारांचा अभाव असलेला दैववादी समाज—प्रवाह हरवून डबक्यात साचतो आणि शेवटी इतिहासातून नामशेष होतो."

🔰 विवेकाचा प्रवाह आणि दैववादाची दलदल - समाजाच्या भवितव्याचा विचार..

समाज म्हणजे केवळ माणसांचा समूह नव्हे; तो असतो विचारांचा, मूल्यांचा आणि ध्येयांचा सजीव प्रवाह. हा प्रवाह जिथे अखंड वाहत राहतो, तिथे समाज जिवंत राहतो; आणि जिथे तो अडतो, साचतो, तिथे समाजाचे रूपांतर हळूहळू एका डबक्यात होते. कालसुसंगतता, विवेकशील विचार, विज्ञानाची कास, बौद्धिक सहचर्य, नैसर्गिक अनुकूलता आणि द्वंद्वात्मक विचार प्रक्रिया हे घटक केवळ बौद्धिक अलंकार नाहीत, तर समाजाच्या अस्तित्वासाठी आवश्यक असलेली प्राणवायू आहेत. यांचा अभाव असलेला प्रचंड दैववादी समाज कितीही मोठा असला, तरी तो कालांतराने आत्मविस्मरणाच्या अंधारात हरवून आपलं भविष्य परिवर्तनाच्या खाईत गडप करतो..

कालसुसंगततेचा अभाव हा समाजाच्या ऱ्हासाचा पहिला टप्पा असतो. काळ बदलतो, परिस्थिती बदलते, प्रश्न बदलतात; परंतु ज्या समाजाची उत्तरं मात्र शतकानुशतके गोठलेली राहतात, तो समाज वर्तमानाशी संवाद साधू शकत नाही. परंपरा जपणे आणि परंपरेला जखडून बसणे यात मूलभूत फरक आहे. परंपरेला विवेकाची जोड नसेल, तर ती संस्कार न राहता साखळी बनते. अशा साखळ्यांनी जखडलेला समाज चालतो खरा, पण तो पुढे जात नाही तो फक्त मागे मागे ओढला जातो.

विवेकशील विचार ही मानवी प्रगतीची खरी ओळख आहे. विवेक म्हणजे श्रद्धेचा विरोध नव्हे, तर श्रद्धेला प्रश्न विचारण्याचं धैर्य. ज्या समाजात प्रश्न विचारणं गुन्हा ठरतो, तिथे उत्तरं जन्माला येत नाहीत. विवेकाचा अभाव माणसाला अंधानुकरणाकडे ढकलतो; आणि अंधानुकरण हे बौद्धिक गुलामगिरीचं सर्वात सूक्ष्म रूप आहे. 

दैववादाचा अतिरेक विवेकाला बोथट करतो. प्रत्येक यशाचं श्रेय नशिबाला आणि प्रत्येक अपयशाची जबाबदारी दैवावर टाकली की प्रयत्नांची गरजच उरत नाही. परिणामी, समाज प्रयत्नशील न राहता प्रार्थनाशील बनतो..आणि प्रार्थना प्रयत्नांची जागा घेऊ लागते.

विज्ञानाची कास धरणं म्हणजे केवळ प्रयोगशाळा किंवा तंत्रज्ञान स्वीकारणं नव्हे; तर ती आहे एक दृष्टिकोन स्वीकारण्याची प्रक्रिया.

विज्ञान माणसाला ‘ का ?’ विचारायला शिकवतं, ‘कसं?’ शोधायला प्रवृत्त करतं आणि ‘असं का नसावं?’ असं आव्हान द्यायला शिकवतं. 

ज्या समाजात विज्ञाननिष्ठ विचार दुय्यम ठरतो, तिथे अफवा सत्य बनतात, भीती तत्त्वज्ञानाचं स्थान घेते आणि अज्ञानाला पवित्रतेचं कोंदण चढवण्यात येतं. अशा वातावरणात प्रगतीची बीजं उगवत नाहीत; ती उगवण्याआधीच दैववादाच्या तणांनी गुदमरून जातात.

बौद्धिक सहचर्य म्हणजे केवळ विद्वानांची संगत नव्हे, तर विचारांच्या देवाणघेवाणीची जिवंत परंपरा. मतभिन्नता ही संघर्षाची नव्हे, तर समृद्धीची संधी असते ही जाणीव जिथे रुजते, तिथे समाज बळकट होतो. परंतु ज्या समाजात वेगळं मत म्हणजे शत्रुत्व, प्रश्न म्हणजे बंड आणि टीका म्हणजे अपमान समजला जातो, तिथे विचारांची गळचेपी होते. बौद्धिक संकुचितपणातून जन्माला येणारा समाज बाहेरून विशाल दिसतो, पण आतून पोकळ असतो.

नैसर्गिक अनुकूलता म्हणजे बदल स्वीकारण्याची क्षमता. निसर्ग स्वतः बदलाच्या तत्त्वावर उभा आहे; जो बदलाला विरोध करतो, तो निसर्गाच्या नियमांशी संघर्ष करतो. समाजालाही हेच लागू होतं. 

सामाजिक, आर्थिक, शैक्षणिक आणि वैज्ञानिक बदल स्वीकारण्याची तयारी नसेल, तर समाज मागे पडतो. बदलाला विरोध करणं म्हणजे स्थैर्य जपणं नव्हे; ते म्हणजे जडत्व स्वीकारणं होय आणि जडत्व हे समाजाचं मूक मृत्युपत्र असतं.

द्वंद्वात्मक विचार प्रक्रिया ही प्रगतीची गती आहे. विरोधी विचारांच्या संघर्षातूनच नवे विचार जन्माला येतात. ‘हेच अंतिम सत्य’ अशी धारणा जिथे रुजते, तिथे विचारांची वाढ थांबते.

दैववादी मानसिकता द्वंद्वाला नाकारते; कारण द्वंद्व प्रश्न निर्माण करतं आणि प्रश्न दैववादाला अस्वस्थ करतात. त्यामुळे दैववाद समाजाला सुरक्षिततेचा भास देतो, पण तो भास हळूहळू समाजाला निष्क्रियतेच्या गर्तेत ढकलतो.

अशा प्रकारे विवेक, विज्ञान आणि विचारस्वातंत्र्यापासून दूर गेलेला समाज हळूहळू डबक्यात साचतो. वरवर शांत दिसणारा हा डबका आतून कुजत असतो. त्यात हालचाल नसते, प्रवाह नसतो, नवजीवन नसतं. इतिहास साक्ष देतो की जे समाज विचारांना बंदिस्त करतात, ते काळाच्या ओघात लोप पावतात कधी अचानक, तर कधी हळूहळू, पण निश्चितपणे.

आज समाजासमोर उभं असलेलं खरं आव्हान हे बाह्य संकटांचं नाही, तर अंतर्गत वैचारिक दारिद्र्याचं आहे. या दारिद्र्यावर उपाय आहे तो केवळ विवेकाचा जागर, विज्ञाननिष्ठ दृष्टिकोन आणि बौद्धिक निर्भयतेचा पुरस्कार. समाजाला डबक्यातून नदीकडे, आणि नदीतून महासागराकडे नेण्याची हीच वाट आहे.

" जिथे विचार वाहतात, तिथे समाज जगतो; जिथे विचार थांबतात, तिथे समाज संपतो." 

खरं तर आज समाजासमोर उभं असलेलं प्रश्न केवळ दैववादाचं अस्तित्व नाही, तर विवेकाला सतत बाजूला सारण्याची सवय आहे. दैवावर विश्वास ठेवणं आणि दैवावर अवलंबून राहणं यात सूक्ष्म पण निर्णायक फरक आहे. विश्वास माणसाला मानसिक बळ देतो; पण अवलंबित्व माणसाच्या विचारशक्तीला कुंठित करतं. जेव्हा समाज प्रयत्नांची मशाल विझवून नशिबाच्या दिव्यावर विसंबतो, तेव्हा परिवर्तनाची शक्यता आपोआपच मावळते. अशा वेळी अंधश्रद्धा श्रद्धेचं रूप धारण करते आणि निष्क्रियता शहाणपणाचं लेबल लावून मिरवते.

म्हणूनच समाजाच्या नवचैतन्यासाठी विवेक, विज्ञान आणि विचारस्वातंत्र्य यांचा संगम अपरिहार्य आहे. प्रश्न विचारणं, चर्चा करणं, मतभिन्नतेला सामोरं जाणं आणि चुका मान्य करून पुढे जाणं हीच जिवंत समाजाची लक्षणं आहेत. विवेकशील समाज दैवाला दोष देत बसत नाही; तो परिस्थिती बदलण्याचं धैर्य दाखवतो. 

" विज्ञाननिष्ठ दृष्टी माणसाला अंधारातून प्रकाशाकडे नेत असते, तर बौद्धिक निर्भयता समाजाला आत्मपरीक्षणाची ताकद देते." 

अखेरीस, समाजाला लोपापासून वाचवायचं असेल, तर त्याला डबक्यात साचून राहण्याची सवय सोडावी लागेल. प्रवाहात उतरल्याशिवाय नदी होत नाही आणि नदी झाल्याशिवाय महासागर गाठता येत नाही. 

विवेकाचा प्रवाह स्वीकारणं, दैववादाच्या दलदलीतून बाहेर पडणं आणि विचारांना मुक्त आकाश देणं हीच काळाची खरी गरज आहे. 

कारण इतिहास एकच धडा पुन्हा पुन्हा देतो: जे समाज विचारांना चालना देतात ते काळ घडवतात; आणि जे विचारांना थांबवतात, ते काळाच्या ओघात स्वतःच हरवून जातात.

धन्यवाद, मित्रांनो..🙏

(टीप : वरील लेख हा विविध मुक्त स्रोतांतील माहिती संकलित करून सादर केलेला संशोधित स्वरूप आहे.)

-विचार संकलन आणि संपादन..✍️

🎓 #विद्यार्थीमित्र प्रा. रफीक शेख

The Radical Humanist..

साहित्यप्रेमी | विवेकवादी | समाजमाध्यमकार

🔰 The Spirit of Zindagi Foundation..

"मानवी सामर्थ्याला जागवणारं प्रेरणेचं क्षितिज..!"

Inspire | Educate | Empower | Excel

🔰डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम विद्यार्थी फाउंडेशन..

"Nurturing Potential Through Education"

शिक्षण | सेवा | प्रेरणा | प्रबोधन | सामाजिकता | संशोधन

#विवेकाचा_प्रवाह #दैववादाची_दलदल #विचारस्वातंत्र्य #विवेकवाद #विज्ञाननिष्ठ_दृष्टी #बौद्धिक_निर्भयता #प्रबोधन #सामाजिक_जागृती #वैचारिक_क्रांती #समाजपरिवर्तन #मानवी_प्रगती #अंधश्रद्धा_निर्मूलन #विज्ञान_आणि_विवेक #प्रश्न_विचारण्याचं_धैर्य #CriticalThinking #ScientificTemper #RationalSociety #SocialReform #Humanism #TheRadicalHumanist #InspireEducateEmpower #StudentsForChange #ThinkingSociety #ProgressiveThought #vicharanchikranti