आजच्या लोकमत मधील ज्येष्ठ लेखक सुरेश द्वादशीवार यांचा हा लेख केवळ साहित्याविषयीचा नाही, तर तो समाजाच्या बौद्धिक आरोग्याविषयी चिंता व्यक्त करणारा लेख आहे. आजच्या काळात वाढत चाललेल्या वैचारिक असहिष्णुतेवर, व्यक्तीपूजेवर आणि मतभिन्नतेबद्दलच्या द्वेषावर त्यांनी अत्यंत नेमक्या शब्दांत बोट ठेवले आहे.
ह्या लेखात सुरेश द्वादशीवार सरांनी एखाद्या लेखकाच्या जाती, धर्म, राजकीय विचारसरणी किंवा वैयक्तिक भूमिकेमुळे त्याचे साहित्य नाकारणे ही बौद्धिक दिवाळखोरीची लक्षणे आहेत. आज समाजात "हा आमचा लेखक" आणि "तो त्यांचा लेखक" असे वर्गीकरण वाढत आहे. परिणामी वाचनाची व्याप्ती कमी होत आहे आणि विचारांची देवाणघेवाण खुंटत आहे.
सरांनी उपस्थित केलेला प्रश्न अत्यंत गंभीर आहे की, जर हिंदूंनी मुस्लिम लेखक वाचायचे नाहीत, मुस्लिमांनी हिंदू लेखक वाचायचे नाहीत, आंबेडकरी विचारांच्या लोकांनी इतरांना वाचायचे नाही आणि इतरांनी आंबेडकरी साहित्य वाचायचे नाही, तर समाजाची वैचारिक प्रगती कशी होणार? ज्ञानाची निर्मिती ही संवादातून होते; बहिष्कारातून नव्हे.
आज सोशल मीडियाच्या युगात आपण "वाचण्यापेक्षा प्रतिक्रिया देणे" अधिक शिकलो आहोत. एखाद्या पुस्तकाचा आशय समजून घेण्याआधी लेखकाची जात, धर्म किंवा राजकीय भूमिका शोधली जाते. ही प्रवृत्ती धोकादायक आहे. कारण साहित्य हे लेखकाच्या व्यक्तिमत्त्वापेक्षा मोठे असते. अनेक महान लेखकांच्या वैयक्तिक आयुष्यात दोष असू शकतात; परंतु त्यांच्या साहित्यिक योगदानाचे मूल्यांकन त्यांच्या लेखनाच्या गुणवत्तेवरच झाले पाहिजे.
या लेखातील सर्वात महत्त्वाचा संदेश म्हणजे, " वाचन ही केवळ माहिती मिळवण्याची प्रक्रिया नाही, तर ती स्वतःला अधिक व्यापक, अधिक सहिष्णू आणि अधिक विवेकी बनवण्याची प्रक्रिया आहे. आपण ज्या विचारांशी सहमत नाही, ते विचारदेखील वाचले पाहिजेत. कारण मतभेद हे लोकशाहीचे सौंदर्य आहे; शत्रुत्वाचे कारण नाही."
सरांनी अप्रत्यक्षपणे आजच्या "कॅन्सल कल्चर"वरही टीका केली आहे. एखाद्या व्यक्तीचे एखादे विधान न पटल्यामुळे त्याचे संपूर्ण कार्यच नाकारण्याची प्रवृत्ती वाढत आहे. ही प्रवृत्ती ज्ञान-संस्कृतीला घातक आहे. विचारांना विचारांनी उत्तर दिले पाहिजे; बहिष्काराने नाही.
तथापि, या लेखाचा आणखी एक पैलू लक्षात घेतला पाहिजे. वाचकांना कोणते साहित्य वाचायचे किंवा न वाचायचे याचे स्वातंत्र्य आहे. परंतु ते स्वातंत्र्य पूर्वग्रहांवर नव्हे, तर चिकित्सक विचारांवर आधारित असले पाहिजे. एखादे पुस्तक वाचून त्यावर टीका करणे योग्य आहे; पण न वाचताच त्याला नाकारणे अयोग्य आहे.
आज महाराष्ट्रासह देशभरात वाचनसंस्कृती कमकुवत होत चालली आहे. मोबाईल, रील्स आणि तात्कालिक मनोरंजनाच्या गर्दीत पुस्तकांशी असलेले नाते कमी होत आहे. अशा वेळी सुरेश द्वादशीवार सरांचा हा लेख केवळ साहित्यिक भूमिका मांडत नाही, तर तो समाजाला एक इशारा देतो की वाचनाची दारे बंद झाली तर विचारांची खिडकीही बंद होते.
"लेखकावर प्रेम असो वा नसो, विचारांशी सहमती असो वा नसो; पण ज्ञानाच्या शोधात असलेल्या माणसाने वाचनाची दारे कधीही बंद करू नयेत."
वैर, द्वेष, तुच्छता आणि बहिष्कार यांमुळे समाज संकुचित होतो; तर विविध विचारांचे वाचन, चिकित्सक चिंतन आणि मुक्त संवाद यांमुळे समाज प्रगल्भ होतो.
म्हणूनच हा लेख केवळ साहित्यावरील भाष्य नसून, लोकशाही, विवेक आणि बौद्धिक स्वातंत्र्य यांचे समर्थन करणारा महत्त्वपूर्ण वैचारिक इशारा आहे, असं मला वाटतं.
-एक प्रगल्भ वाचक.. ✍️
🎓 #विद्यार्थीमित्र प्रा. रफीक शेख
The Radical Humanist..
साहित्यप्रेमी | विवेकवादी | समाजमाध्यमकार
🔰डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम विद्यार्थी फाउंडेशन..
"Nurturing Potential Through Education"
शिक्षण | सेवा | प्रेरणा | प्रबोधन | सामाजिकता | संशोधन
https://tinyurl.com/3v8keea2
Post a Comment