Gen Z’च्या मनातला वाढता अंधार — शिक्षणव्यवस्थेने आता ऐकण्याची वेळ आली आहे.

🎓 #Gen Z चं विचार-भावविश्व.. ✍️

🔰 लेख क्र. 7 : Gen Z : विद्यार्थी आत्महत्या आणि आपली सामूहिक जबाबदारी...

आजच्या काळातील अस्वस्थ जेन-झी…

एका सकाळी वर्तमानपत्र उघडावे आणि बातमी वाचावी—“आयआयटीमधील विद्यार्थ्याची आत्महत्या..!” काही दिवसांनी पुन्हा तशीच बातमी! देशातील सर्वांत प्रतिष्ठित शिक्षणसंस्थांमध्ये प्रवेश मिळवणे हे लाखो विद्यार्थी आणि कुटुंबांचे स्वप्न असते,पण ज्या शिक्षण मंदिरांत भविष्याची स्वप्ने आकार घेतात, तिथेच जर तरुण मने कोलमडत असतील, तर हा प्रश्न केवळ काही घटनांचा राहत नाही, तर तो आपल्या शिक्षणव्यवस्थेचा, सामाजिक वातावरणाचा आणि मानसिक आरोग्याविषयीच्या संवेदनशीलतेचा गंभीर प्रश्न बनतो. 

सर्वोच्च न्यायालयाने 24 March 2025 रोजी स्थापन केलेल्या National Task Force च्या प्राथमिक सर्वेक्षणात 2.43 लाखांहून अधिक विद्यार्थ्यांच्या प्रतिसादांपैकी सुमारे 9% विद्यार्थ्यांनी मागील वर्षात वारंवार आत्महत्येचे विचार आल्याचे, तर सुमारे 15% विद्यार्थ्यांनी मागील सहा महिन्यांत अनेक आठवडे तीव्र ताण, खिन्नता किंवा चिंता अनुभवल्याचे सांगितले.

ही आकडेवारी केवळ टक्केवारी नाही. प्रत्येक आकड्यामागे एक चेहरा, एक कुटुंब, एक स्वप्न आणि कदाचित न बोललेली एक वेदना आहे. आजची Gen Z पिढी तंत्रज्ञानाच्या अमर्याद संधी आणि भविष्याच्या अनिश्चिततेच्या विलक्षण संक्रमणातून जात आहे. स्पर्धा, गुणांचे दडपण, करिअरची चिंता, सामाजिक तुलना, कौटुंबिक अपेक्षा आणि डिजिटल जगाचा सततचा मानसिक दबाव या सगळ्यांच्या संगमावर आजचा विद्यार्थी उभा आहे. म्हणून आत्महत्येकडे केवळ एका व्यक्तीच्या निर्णयाच्या रूपात न पाहता, त्यामागील मानसिक, कौटुंबिक, सामाजिक, शैक्षणिक आणि संस्थात्मक घटक समजून घेणे आवश्यक आहे.

म्हणूनच हा विषय केवळ दुःख व्यक्त करण्यापुरता मर्यादित न राहता विचारमंथन, प्रतिबंध आणि कृतीचा विषय झाला पाहिजे. विद्यार्थ्याला “कमकुवत होऊ नकोस.” असे सांगण्यापेक्षा, “तू अडचणीत असताना आम्ही तुझ्यासोबत आहोत.” असा विश्वास देणारे कुटुंब, शिक्षक, मित्र आणि शिक्षणसंस्थांचे जाळे उभे करणे ही काळाची गरज आहे. कारण शिक्षणाचा खरा अर्थ केवळ पदवी मिळवणे नाही..तर संघर्षांच्या वादळातही जीवनावरचा विश्वास टिकवण्याची ताकद निर्माण करणे हा आहे.

#प्रश्न केवळ आत्महत्येचा नाही,प्रश्न आहे ‘व्यवस्थेचा..!'

विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याकडे केवळ वैयक्तिक कमकुवतपणा म्हणून पाहणे ही मोठी चूक ठरेल. मानसिक आरोग्यावर परिणाम करणाऱ्या अनेक स्तर आहेत..शैक्षणिक दबाव, परीक्षेतील अनिश्चितता, करिअरची चिंता, रोजगाराचे प्रश्न, आर्थिक अडचणी, सामाजिक भेदभाव, लैंगिक छळ, लिंगभेद, भाषिक अडथळे, सामाजिक तणाव आणि संस्थेतील संवादाचा अभाव..

NTF च्या अंतरिम अहवालातही सामाजिक भेदभाव, लैंगिक छळ, लिंगभेद, जातीय भेदभाव, शैक्षणिक कामगिरीशी संबंधित भेदभाव, भाषा आणि प्राध्यापकांपर्यंत पोहोचण्यातील अडथळे यांसारख्या संस्थात्मक समस्यांकडे लक्ष वेधण्यात आले आहे.

याहून गंभीर बाब म्हणजे NTF च्या संस्थात्मक सर्वेक्षणात सहभागी 2,119 उच्च शिक्षण संस्थांपैकी 65 % संस्थांमध्ये मानसिक आरोग्य सेवा देणाऱ्या व्यावसायिकांची उपलब्धता नसल्याचे आणि 73 % संस्थांमध्ये पूर्णवेळ मानसिक आरोग्य व्यावसायिक नसल्याचे आढळले. हा नमुना संपूर्ण उच्च शिक्षण व्यवस्थेचे अंतिम चित्र मानता येणार नसले तरी, संस्थात्मक पातळीवरील मोठी पोकळी निश्चितपणे अधोरेखित करतो.

#यशाची व्याख्या बदलण्याची गरज..

आज विद्यार्थ्याला गुण मिळवायचे आहेत, चांगल्या महाविद्यालयात प्रवेश घ्यायचा आहे, स्पर्धा परीक्षा उत्तीर्ण व्हायची आहे, चांगली नोकरी मिळवायची आहे आणि इतरांपेक्षा पुढे जायचे आहे..पण या सगळ्या धावपळीत आपण त्याला एक साधा प्रश्न विचारतो का?

“तू ठीक आहेस ना?”

पालकांकडून अपेक्षा असतात. शिक्षकांकडून अपेक्षा असतात. समाजाकडून अपेक्षा असतात. सोशल मीडियावर तर प्रत्येकाचे आयुष्य यशस्वी आणि सुंदर दिसते. परिणामी स्वतःच्या आयुष्याची तुलना इतरांच्या ‘हायलाइट्स’शी करणारा विद्यार्थी स्वतःला अपयशी समजू लागतो..

आपण मुलांना सांगतो, “पहिला नंबर मिळव.”पण किती वेळा सांगतो “अपयश आले तरी तू आमच्यासाठी महत्त्वाचा आहेस.” हा फरक अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

गुणपत्रिका विद्यार्थ्याच्या शैक्षणिक कामगिरीचे मोजमाप करू शकते, पण ती त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाची, क्षमतेची किंवा जीवनमूल्याची किंमत ठरवू शकत नाही..

#शिक्षणसंस्था ‘कॅम्पस’ नव्हे, ‘समुदाय’ व्हायला हव्यात..

विद्यापीठ किंवा महाविद्यालय म्हणजे केवळ वर्गखोल्या, प्रयोगशाळा, वसतिगृहे आणि परीक्षा केंद्रे नव्हेत. ती तरुणांच्या व्यक्तिमत्त्वाची घडणारी सामाजिक प्रयोगशाळा आहेत..

म्हणून प्रत्येक संस्थेत..

प्रशिक्षित आणि विश्वासार्ह मानसिक आरोग्य व समुपदेशन सेवा असावी.

विद्यार्थ्यांना सहज उपलब्ध होईल अशी गोपनीय हेल्प-डेस्क व्यवस्था असावी.

शिक्षकांना मानसिक तणावाची प्राथमिक चिन्हे ओळखण्यासाठी संवेदनशीलता प्रशिक्षण दिले जावे.

भेदभाव, छळ आणि अपमानाविरुद्ध स्वतंत्र व विश्वासार्ह तक्रारव्यवस्था असावी.

विद्यार्थ्यांच्या नियमित Well-being Audits घ्याव्यात.

केवळ गुणांवर नव्हे तर कौशल्य, सर्जनशीलता, खेळ, कला, संवाद आणि सामाजिक सहभागावरही भर द्यावा.

आर्थिक अडचण, शिष्यवृत्तीतील विलंब, करिअरची चिंता आणि रोजगाराशी संबंधित प्रश्नांसाठी स्वतंत्र सहाय्य व्यवस्था उभी करावी.

NTF नेही उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये नियमित well-being audits, मानसिक आरोग्य सेवा आणि शिक्षकांचे sensitisation/training यांसाठी नमुना SOPs विकसित करण्याच्या दिशेने काम केले आहे.

#पालकांनी ‘दडपण’ नव्हे, ‘आधार’ बनावे..

पालकांची स्वप्ने चुकीची नाहीत. मुलांनी प्रगती करावी, यशस्वी व्हावे, सुरक्षित भविष्य घडवावे ही प्रत्येक पालकाची स्वाभाविक इच्छा आहे.

पण अपेक्षा आणि दबाव यांच्यात एक सूक्ष्म रेषा असते..

“तुला डॉक्टर किंवा इंजिनिअर व्हायचे आहे.” यापेक्षा“तुला कोणत्या क्षेत्रात आनंदाने काम करायला आवडेल?”हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा आहे.

मुलाच्या गुणांपेक्षा त्याच्या मनाची अवस्था विचारणे, त्याच्या चुका ऐकून घेणे, अपयशाला जीवनाचा शेवट न समजणे आणि संवादासाठी घराचे दरवाजे सदैव खुले ठेवणे, ही आजच्या पालकत्वाची खरी गरज आहे.

#शिक्षकांची भूमिका : शिक्षक म्हणजे केवळ विषय शिकवणारा नव्हे.

एका संवेदनशील शिक्षकाचे दोन शब्द कधी कधी विद्यार्थ्याच्या आयुष्यातील सर्वांत कठीण दिवस हलके करू शकतात..म्हणून शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांच्या वर्तनातील अचानक बदल, सततची अलिप्तता, अभ्यासातील अनपेक्षित घसरण, सामाजिक संपर्क टाळणे किंवा तीव्र निराशेची भाषा यांकडे दुर्लक्ष न करता योग्य वेळी संस्थेच्या समुपदेशन यंत्रणेकडे विद्यार्थ्याला जोडणे आवश्यक आहे.

शिक्षकाने मानसोपचार तज्ज्ञाची भूमिका घेण्याची गरज नाही.. पण गरज ओळखून योग्य मदतीपर्यंत विद्यार्थ्याला पोहोचवण्याची भूमिका नक्कीच निभावता येते.

#राजकारणापलीकडे विद्यार्थ्यांचा प्रश्न..

विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याचा प्रश्न कोणत्याही पक्षाचा विषय नसावा.

एखादी दुःखद घटना घडली की आरोप-प्रत्यारोप, राजकीय वक्तव्ये आणि सोशल मीडियावरील वाद यापलीकडे जाऊन एक मूलभूत प्रश्न विचारला पाहिजे, “पुन्हा अशी वेळ येऊ नये म्हणून आपण काय बदलणार आहोत?”

विद्यार्थ्यांच्या दुःखाचे राजकीय भांडवल करण्यापेक्षा त्यातून धोरणात्मक धडे घेणे अधिक आवश्यक आहे.

शिक्षण व्यवस्थेतील परीक्षा, प्रवेश, शिष्यवृत्ती, रोजगार, भेदभाव, वसतिगृह, समुपदेशन आणि तक्रार निवारण या प्रत्येक स्तरावर विद्यार्थी-केंद्रित सुधारणा आवश्यक आहेत.

#एक व्यापक ‘Student Well-being Mission’ का नको?

देशभरातील उच्च शिक्षण संस्थांसाठी किमान मानसिक आरोग्य मानके निश्चित करता येतील..

प्रत्येक कॅम्पस—सुरक्षित कॅम्पस.

प्रत्येक विद्यार्थ्याला—ऐकणारा कान.

प्रत्येक संस्थेत—विश्वासार्ह समुपदेशन.

प्रत्येक समस्येसाठी—वेळेवर हस्तक्षेप..

ही केवळ घोषवाक्ये न राहता संस्थात्मक धोरणे बनली पाहिजेत.

विद्यार्थ्यांना मानसिक आरोग्याविषयी बोलणे ही लाजेची गोष्ट नाही, हे शिकवणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. मदत मागणे म्हणजे कमजोरी नव्हे.. मदत मागण्याचे धैर्य ही स्वतःची काळजी घेण्याची पहिली पायरी आहे.

नालंदा आणि तक्षशिलेसारख्या ज्ञानपरंपरेचा वारसा सांगणाऱ्या देशात आजच्या विद्यार्थ्याला जर शिक्षणाच्या मंदिरातच एकटेपणाची भावना जाणवत असेल, तर हा केवळ विद्यार्थ्याचा प्रश्न नाही,हा संपूर्ण समाजाच्या विवेकाचा प्रश्न आहे..

आपण विद्यार्थ्यांकडून देशाचे भविष्य घडवण्याची अपेक्षा करतो. मग त्यांच्या वर्तमानाला सुरक्षित, संवेदनशील आणि सन्मानपूर्ण बनवण्याची जबाबदारी कोणाची?

कुटुंबाची आहे.शिक्षकांची आहे.शिक्षणसंस्थांची आहे.समाजाची आहे.आणि शासन-प्रशासनाचीही आहे.

आत्महत्या रोखण्याची सुरुवात एखाद्या मोठ्या धोरणापासूनच झाली पाहिजे असे नाही. ती एका छोट्या संवादापासून होऊ शकते, 

“काय झालंय? मी तुझं ऐकायला आहे.”

कदाचित हे काही शब्द एखाद्या तरुणाच्या आयुष्यात आशेचा दिवा पुन्हा पेटवू शकतील..कारण विद्यार्थ्यांना केवळ चांगले करिअर नको आहे..

 त्यांना सुरक्षित, सन्मानपूर्ण आणि अर्थपूर्ण आयुष्यही हवे आहे.

आता वेळ आली आहे, विद्यार्थ्यांना फक्त शिकवण्याची नव्हे, तर त्यांना समजून घेण्याची.त्यांच्याकडून फक्त अपेक्षा ठेवण्याची नव्हे, त्यांना आधार देण्याची.आणि त्यांच्या यशाचीच नव्हे, त्यांच्या मानसिक स्वास्थ्याचीही काळजी घेण्याची.

एक विद्यार्थी वाचला, तर केवळ एक जीव वाचत नाही, तर एक कुटुंब, एक स्वप्न आणि समाजाचे एक संभाव्य भविष्य वाचते.

टीप : वरील 9 %, 15 %, 34 % आणि 32 % ही आकडेवारी सर्वोच्च न्यायालयाच्या NTF च्या सर्वेक्षणातील प्राथमिक निष्कर्षांवर आधारित असल्याचे उपलब्ध अहवालांत नमूद आहे. NTF ने नमुना संपूर्ण विद्यार्थीवर्गाचे प्रतिनिधित्व करणारा नाही, अशी मर्यादा स्पष्ट केली आहे; त्यामुळे या आकडेवारीला अंतिम राष्ट्रीय प्रमाण म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. अंतिम अहवाल 31 ऑक्टोबर 2026 पर्यंत सादर करण्यासाठी मुदत देण्यात आली आहे,असं त्यांच्या वेबसाईटवरून कळलं आहे.

धन्यवाद मित्रांनो..🙏

-विचार संकलन,लेखन आणि संपादन.. ✍️

🎓 #विद्यार्थीमित्र प्रा. रफीक शेख

The Radical Humanist..

साहित्यप्रेमी | विवेकवादी | समाजमाध्यमकार

🔰डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम विद्यार्थी फाउंडेशन, परभणी.

"Nurturing Potential Through Education"

शिक्षण | सेवा | प्रेरणा | प्रबोधन | सामाजिकता | संशोधन

#GenZ #GenZMentalHealth #StudentMentalHealth #StudentWellbeing #MentalHealthAwareness #MentalHealthMatters #SuicidePrevention #SuicideAwareness #YouthMentalHealth #Students #StudentLife #Education #EducationSystem #EducationalReform #StudentSupport #CampusWellbeing #Wellbeing #MentalHealthSupport #Counselling #CareerPressure #AcademicPressure #examstressrelief #studentstress #digitalgenerationsproject #DigitalAge #Parenting #ParentingMatters #TeacherStudentRelationship #teachersmatter #EducationForAll l #SafeCampus #InclusiveEducation #StudentRights #YouthEmpowerment #आत्महत्याप्रतिबंध #विद्यार्थीमानसिकआरोग्य #मानसिकआरोग्य #विद्यार्थी #शिक्षण #शिक्षणव्यवस्था #विद्यार्थीहित #पालकत्व #शिक्षक #करिअर #करिअरदडपण #परीक्षेचाताण #विद्यार्थीसंवाद #संवेदनशीलशिक्षण #शिक्षणसुधारणा #विद्यार्थीमित्र #विचारमंथन #प्रबोधन #विवेकवाद #सामाजिकजागर #StudentWellbeingMission #ListenToStudents #EveryStudentMatters #EducationWithEmpathy #BreakTheStigma #YouAreNotAlone #Hope #Humanity #SocialAwareness #YouthVoice #FutureOfEducation #DrKalamFoundation #parbhanimaharashtradivyadarbar