🔰 Noam Chomsky आणि सत्तेच्या अंधारात विवेकाचा दिवा..

इतिहासाच्या प्रत्येक वळणावर सत्ता स्वतःला सत्य, नैतिकता आणि राष्ट्रहिताचा एकमेव प्रतिनिधी म्हणून सादर करत आली आहे. सिंहासनावर बसलेली सत्ता नेहमीच म्हणत असते, “आम्ही जे करतो, ते तुमच्याच भल्यासाठी.” पण प्रश्न असा आहे की, या विधानांची तपासणी कोण करणार? या दाव्यांच्या आरशात उभं राहून सत्याचा शोध कोण घेणार? 

अशा काळात नोम चॉम्स्कींसारखा विचारवंत मानवी विवेकाला हात धरून सांगतो, " सत्तेला प्रश्न विचारणं हा अपराध नसून, तीच लोकशाहीची खरी सेवा आहे." 

Noam Chomsky कोण होते..?

Noam Chomsky (जन्म : 7 डिसेंबर 1928 ) हे अमेरिकेतील जगप्रसिद्ध भाषाशास्त्रज्ञ, तत्त्वचिंतक, सामाजिक-राजकीय विचारवंत आणि सत्तेचे कठोर विवेचक होते. विसाव्या व एकविसाव्या शतकातील सर्वाधिक प्रभावी बुद्धिजीवींपैकी एक म्हणून त्यांची गणना केली जाते. 1950 च्या दशकात त्यांनी भाषाशास्त्रात Generative Grammar ही संकल्पना मांडून मानवी भाषेच्या अभ्यासाला नवं वैचारिक वळण दिलं. 

1957 मध्ये प्रकाशित झालेलं Syntactic Structures हे पुस्तक भाषाविज्ञानातील मैलाचा दगड ठरलं आणि भाषेचा उगम मानवी मेंदूतल्या जन्मजात क्षमतांशी जोडला.

1960 च्या दशकापासून नोम चॉम्स्की सामाजिक-राजकीय क्षेत्रातही ठळकपणे पुढे आले. व्हिएतनाम युद्ध ( 1955–1975 ), लॅटिन अमेरिका, मध्य पूर्व आणि इराक युद्ध यांवरील अमेरिकन सत्तेच्या धोरणांवर त्यांनी तीव्र, पुराव्याधिष्ठित टीका केली. 1988 मध्ये प्रकाशित Manufacturing Consent (एडवर्ड एस. हर्मन यांच्यासह) या ग्रंथातून त्यांनी माध्यमे कशी सत्ताधाऱ्यांची सहमती निर्माण करतात (Consent Manufacturing) हे सविस्तर उलगडून दाखवलं. त्यांच्या मते, " आधुनिक लोकशाहीत हिंसेपेक्षा प्रचार अधिक प्रभावी शस्त्र ठरतो." 

नोम चॉम्स्की केवळ अभ्यासक नव्हते, तर विवेक, नैतिक जबाबदारी आणि नागरिकत्वाचा जागर करणारे विचारवंत होते. त्यांनी आयुष्यभर सांगितलं की सत्तेला प्रश्न विचारणं ही देशद्रोहाची नव्हे, तर लोकशाहीची खरी खूण आहे. त्यांच्या विचारांनी जगभरातील विद्यार्थी, लेखक, पत्रकार आणि सामाजिक कार्यकर्त्यांना प्रश्न विचारण्याचं धाडस दिलं. 

म्हणूनच नोम चॉम्स्की म्हणजे केवळ एका काळातला विचारवंत नव्हे; तर विवेक जिवंत ठेवणारा जागतिक बौद्धिक संदर्भ आहेत.

नोम चॉम्स्कींचा Rational Critique of Power म्हणजे केवळ राजकीय टीका नव्हे; ती मानवी बुद्धीची, नैतिकतेची आणि बौद्धिक स्वातंत्र्याची घोषणा आहे. त्यांच्या लेखनात घोषणा नाहीत, घोषवाक्ये नाहीत; आहेत ती कागदोपत्री पुरावे, इतिहासाची साक्ष आणि माध्यमांच्या मुखवट्यामागचं वास्तव. ते आपल्याला शिकवतात की सत्ता बंदुकीच्या नळीइतकीच प्रभावी असते.. प्रचाराच्या भाषेतून, भीतीच्या कथांमधून आणि राष्ट्रवादाच्या भावनिक आवाहनातून.

आधुनिक लोकशाहीत हुकूमशाही तलवारीने येत नाही; ती बातम्यांच्या मथळ्यांतून, चर्चासत्रांच्या आवाजांतून आणि “हेच अपरिहार्य आहे.” अशा वाक्यांच्या विषातून हळूहळू मनात रुजते.

नोम चॉम्स्की या प्रक्रियेला नाव देतात Manufacturing Consent. जनतेला विचारवंत बनवण्याऐवजी, तिला सहमती देणारा जमाव बनवलं जातं. प्रश्न विचारणारा नागरिक धोकादायक ठरतो; मान हलवणारा नागरिक ‘चांगला देशभक्त’ ठरवला जातो. इथेच विवेकाचा खून होतो.

नोम चॉम्स्कींचा रोख केवळ सत्ताधाऱ्यांकडे नाही; तर तो आपल्याकडेही आहे. कारण, सत्ता तेव्हाच मजबूत होते, जेव्हा जनता प्रश्न विचारणं थांबवते. ते स्पष्ट सांगतात, " अज्ञान हे नैसर्गिक नसतं; ते निर्माण केलं जातं." माध्यमं, शिक्षणव्यवस्था आणि राजकीय भाषा यांच्या साहाय्याने माणसाला विचारांपासून दूर ठेवलं जातं. त्याला माहिती दिली जाते; पण समज दिली जात नाही. त्यामुळे तो बातम्या पाहतो, पण वास्तव पाहत नाही.

या विवेकवादी समालोचनामागे द्वेष नाही; आहे ती नैतिक जबाबदारी. नोम चॉम्स्की युद्धांना विरोध करतात, कारण त्यांना देशद्रोह करायचा नसतो; तर त्यांना माणूस वाचवायचा असतो. सत्ता जेव्हा राष्ट्रहित या शब्दाआड विनाश लपवते, तेव्हा विवेक म्हणतो, 

" हित कुणाचं? काही कॉर्पोरेट समूहांचं? काही राजकीय एलिटचं? की खऱ्या अर्थाने जनतेचं?"

#Noam Chomsky यांचे काही विचारप्रवर्तक विचार जे आजही आपणास दिशा देतात..

 “खरी सत्ता बंदुकीत नसते; ती लोकांच्या संमतीत असते. ती संमती घडवून आणली जाते.”

“लोकशाही टिकवायची असेल, तर नागरिक अज्ञानी ठेवणे ही सत्तेची सर्वांत प्रभावी रणनीती असते.”

 “प्रचार म्हणजे लोकशाहीत तेच काम करतो, जे हुकूमशाहीत हिंसा करते.”

“जे प्रश्न विचारतात, तेच खरे मुक्त असतात; उरलेले फक्त आज्ञाधारक प्रेक्षक असतात.”

 “सत्तेला सत्याची भीती नसते; तिला प्रश्नांची भीती असते.”

“माध्यमे तुम्हाला काय विचारायचं नाही, हे ठरवतात आणि तेच खरे नियंत्रण असते.”

 “जर तुम्ही अन्यायाविरुद्ध तटस्थ असाल, तर तुम्ही दडपशाहीच्या बाजूने उभे आहात.”

 “शिक्षणाचा उद्देश आज्ञाधारक कामगार घडवणे नसून, विचार करणारे नागरिक घडवणे हा आहे.”

 “सत्ता नेहमी स्वतःला अपरिहार्य म्हणून मांडते कारण अपरिहार्यतेवर प्रश्न विचारले जात नाहीत.”

“स्वातंत्र्य म्हणजे निवड नाही; स्वातंत्र्य म्हणजे प्रश्न विचारण्याचा हक्क.”

आजच्या अस्वस्थ काळात...जिथे प्रश्न विचारणं ‘नकारात्मकता’ ठरवली जाते, आणि विवेकाला ‘अराजक’ म्हटलं जातं..

नोम चॉम्स्कींचा विचार दीपस्तंभासारखा उभा राहतो. तो सांगतो की, " शांत राहणं म्हणजे तटस्थता नाही; ती बहुतेक वेळा अन्यायाच्या बाजूने उभी राहिलेली भूमिका असते. म्हणूनच विवेक म्हणजे केवळ बुद्धीचा व्यायाम नव्हे; तो नैतिक धाडसाचा मार्ग आहे."

हा लेख कोणत्याही एका देशासाठी नाही, तर एका काळासाठी नाही. तो प्रत्येक त्या नागरिकासाठी आहे, जो बातमी ऐकतो पण विचार करत नाही आणि त्या नागरिकासाठीही, जो विचार करतो पण बोलण्याचं धाडस करत नाही. 

नोम चॉम्स्की आपल्याला आरसा दाखवतात, "तुम्ही केवळ प्रेक्षक राहणार, की इतिहासाचे सक्रिय सहभागी होणार?"

सत्तेवर टीका करणं म्हणजे अराजक नाही; ती विवेकाची सर्वोच्च अभिव्यक्ती आहे. आणि विवेक जिवंत असेल, तरच लोकशाही श्वास घेऊ शकते. 

नोम चॉम्स्कींचा संदेश म्हणूनच कालबाह्य होत नाही, कारण सत्ता बदलते, चेहरे बदलतात; पण विवेकाला गप्प करण्याची यंत्रणा कायम तशीच राहते. त्या अंधारात, प्रश्न विचारणं हाच प्रकाशाचा पहिला किरण आहे.

धन्यवाद, मित्रांनो..🙏

(टीप : वरील लेख हा विविध मुक्त स्रोतांतील माहिती संकलित करून सादर केलेला संशोधित स्वरूप आहे.)

-विचार संकलन आणि संपादन..✍️

🎓 #विद्यार्थीमित्र प्रा. रफीक शेख

The Radical Humanist..

साहित्यप्रेमी | विवेकवादी | समाजमाध्यमकार

🔰 The Spirit of Zindagi Foundation..

"मानवी सामर्थ्याला जागवणारं प्रेरणेचं क्षितिज..!"

Inspire | Educate | Empower | Excel

🔰डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम विद्यार्थी फाउंडेशन..

"Nurturing Potential Through Education"

शिक्षण | सेवा | प्रेरणा | प्रबोधन | सामाजिकता | संशोधन

#NoamChomsky #विवेकाचा_दिवा #RationalCritiqueOfPower #ManufacturingConsent #लोकशाही #लोकशाहीतीलहुकूमशाही #सत्तेचेविवेचन #विचारस्वातंत्र्य #प्रश्नविचारण्याचेधाडस #विवेकवाद #मानवीविवेक #बौद्धिकस्वातंत्र्य #माध्यमांचेसत्य #प्रचारयंत्रणा #राजकीयजाणीव #नागरिकत्व #सक्रियनागरिक #लोकशाहीचीसेवा #अंधाराविरुद्धप्रकाश #विचारप्रवर्तन #समालोचन #सत्ताविरोधीविवेक #मानवीमूल्ये #नैतिकजबाबदारी #शिक्षणआणिविवेक #विद्यार्थीचळवळ #TheRadicalHumanist #प्रबोधन #सामाजिकभान